Przeczytaj fragment

Fragment e-booka „ADHD. Bez pie****enia.”

Rozdział 3. Codzienność z ADHD

3.4. Zmęczenie po „niczym”

Jest osiemnasta. Nie przebiegłaś maratonu, nie rozładowałaś wagonu węgla. Byłaś na spotkaniu, odpowiedziałaś na kilka wiadomości, zrobiłaś zakupy i przez pół dnia próbowałaś wrócić do jednego dokumentu. Teraz siedzisz na kanapie z torbą spożywczą przy nodze. Ktoś pyta, co chcesz zjeść, a pytanie ma najwyraźniej poziom trudności egzaminu ustnego. Wiesz, że trzeba schować rzeczy do lodówki. Między wiedzą a ruchem nie ma jednak przejścia.

Z boku ten dzień wygląda zwyczajnie. W środku zawierał czterdzieści startów, powrotów, hamowań, przypomnień i drobnych decyzji. Pilnowałaś, żeby nie wejść komuś w słowo. Udawałaś, że hałas z korytarza nie rozcina rozmowy na kawałki. Trzy razy szukałaś wątku po powiadomieniu, raz wracałaś po portfel, a przez zakupy prowadziła Cię lista, której i tak zapomniałaś otworzyć. „Zmęczenie po niczym” dotyczy więc kosztu, którego nie widać w wykonanych zadaniach.

Najpierw odbierzmy internetowi jeden wielki worek

W sieci do worka z napisem „ADHD burnout” trafia niemal wszystko: ciężki wieczór, miesiąc przeciążenia, depresja, senność, wypalenie zawodowe, załamanie po hiperfokusie i zwykła niechęć do kolejnego zebrania. Worek jest wygodny, bo pozwala nazwać realne doświadczenie. Jest też niebezpieczny, gdy zaczyna zastępować sprawdzenie, co właściwie się dzieje.

Określenie „wypalenie ADHD” jest potoczne. Nie ma osobnej, uzgodnionej listy jego kryteriów ani badania, które odróżniałoby je od depresji, problemów ze snem czy choroby fizycznej. Dlatego wolę przyjrzeć się temu, co dokładnie wyczerpało człowieka i jak zmieniło jego życie.

Możesz od dawna działać ponad siły, coraz gorzej znosić bodźce i potrzebować więcej czasu na zwykłe czynności. To wystarczający powód do szukania pomocy. Nikt nie musi najpierw zatwierdzić internetowej nazwy Twojego stanu, żeby potraktować Cię poważnie.

Zmęczenie, którego nie widać po wykonanych zadaniach

W badaniu Rogers i współautorów z 2017 roku, obejmującym 243 dorosłych z ADHD, 86 osób z zespołem przewlekłego zmęczenia i 211 zdrowych uczestników grupa z ADHD zgłaszała wyraźnie więcej zmęczenia niż grupa kontrolna. 62 procent przekroczyło próg przyjęty przez badaczy. To duża różnica i sensowny argument przeciwko tekstom w rodzaju „po prostu Ci się nie chce”. Badanie było jednak przekrojowe i opierało się na samoopisie. Pokazało współwystępowanie, nie jedną przyczynę schowaną pod etykietą ADHD.

Zmęczenie wiązało się tam także ze snem, nastrojem, lękiem i codziennym funkcjonowaniem. Pokazuje to, gdzie szukać dalszych pytań. Z wyliczeniem, że Twój mózg zużył przy przelewie trzy razy więcej paliwa niż mózg sąsiada, musimy jeszcze poczekać. Takiego licznika nie mamy.

Wynik wygląda zwyczajnie. Cała robota schowała się pod spodem

Zapłacony rachunek wygląda tak samo niezależnie od drogi. U jednej osoby: otwieram aplikację, płacę, koniec. U Ciebie może być: znajduję wiadomość, ignoruję trzy inne, odzyskuję hasło, wracam po kod, sprawdzam miesiąc, nie klikam powiadomienia, przepisuję kwotę, dwa razy kontroluję numer konta i próbuję pamiętać, po co w ogóle trzymam telefon. Efekt ma jedną linijkę w historii banku. Koszt wykonawczy nie zostawia paragonu.

Trudność może leżeć w rozpoczęciu, podtrzymaniu uwagi, hamowaniu reakcji na rozproszenia, przechowaniu celu w pamięci, zmianie zadania albo domknięciu ostatniego kroku. Czasem dochodzi napięcie po wcześniejszych błędach: skoro kiedyś wysłałeś zły plik, dziś sprawdzasz załącznik sześć razy. Kompensacja pomaga uniknąć kolejnej wtopy, ale sama też jest pracą. Na zewnątrz widzą poprawny mail. Nie widzą małego centrum kontroli lotów uruchomionego przed kliknięciem „wyślij”.

Badania nad świadomym odczuwaniem wysiłku w ADHD są znacznie skromniejsze, niż sugerują poradniki. Przegląd z 2024 roku znalazł zaledwie dwanaście bardzo różnych badań. Wyniki nie pozwalają ogłosić, że każdy rodzaj pracy jest dla osób z ADHD bardziej męczący. W jednym eksperymencie osoby z większym nasileniem cech ADHD zgłaszały jednak większy dyskomfort i wysiłek przy zadaniu wymagającym ciągłej kontroli, mimo podobnego wykonania. To pasuje do doświadczenia „dowiozłem, ale mnie to zjadło”. Nadal nie jest prawem fizyki dotyczącym każdego człowieka i każdej faktury.

Mózg nie gra całodobowego koncertu punkowego

Trudniej wybierać bodźce, utrzymywać uwagę i regulować pobudzenie? To potrafi kosztować. Z tego opisu nie wynika jednak, że każdy człowiek z ADHD żyje w stałym alarmie i męczy się z jednego powodu. Trzeba jeszcze zobaczyć, jak śpisz, gdzie pracujesz, co dzieje się ze zdrowiem i jak długo próbujesz działać ponad własne siły.

Zmęczenie da się opisać bez tej dekoracji. Jeżeli częściej wracasz do zgubionego wątku, każda przerwa dokłada koszt ponownego wejścia. Jeżeli trudno przerwać interesującą czynność, przeciągasz ją kosztem jedzenia lub snu. Jeśli nudne zadanie wymaga ciągłego przywoływania uwagi, pół godziny może być paskudnie ciężkie. Dołóż do tego pilnowanie terminów, naprawianie pomyłek, ukrywanie chaosu i życie na zbyt ciasnym planie. Rachunek urośnie bez jednego zmyślonego wykresu hormonów.

Maskowanie istnieje. Nie każde zachowanie przy ludziach jest maską

Powstrzymujesz wiercenie się, przygotowujesz zdania przed spotkaniem, pilnujesz kontaktu wzrokowego, zaciskasz zęby przy przeciążeniu albo udajesz, że wszystko pamiętasz, choć po rozmowie odtwarzasz ustalenia z przypadkowych notatek. Stałe kontrolowanie własnego zachowania męczy, zwłaszcza gdy stawką jest ocena, praca lub kolejna uwaga, że jesteś „za bardzo”. Nie trzeba tego bagatelizować.

O maskowaniu najwięcej wiemy z badań nad autyzmem. Nowsze prace opisują kamuflowanie także u osób z ADHD bez autyzmu, ale ten obszar wciąż się porządkuje. Dla Ciebie ważne jest również bardzo zwykłe pytanie: ile własnych potrzeb chowasz, jak długo pilnujesz każdego ruchu i czy po spotkaniu zostaje Ci jeszcze siła na życie poza nim?

Dobre pytanie nie brzmi więc: „Czy dzisiaj maskowałem?”. Zapytaj raczej, czego pilnowałeś, przed kim, jak długo i co stało się później. Jeśli po każdym spotkaniu potrzebujesz czterdziestu minut ciszy, to jest informacja o koszcie. Jeśli w pracy przez osiem godzin nie prosisz o powtórzenie polecenia, a wieczorem odtwarzasz je na ślepo, problemem może być brak bezpiecznego sposobu komunikacji, nie Twoja rzekoma niewydolność społeczna.

Sprint i hiperfokus nie biorą energii z tajnego magazynu

W ostatniej chwili potrafisz zrobić ogrom pracy. Organizm nie uruchamia przez to darmowego trybu awaryjnego. Siedziałeś pięć godzin bez ruchu, jadłeś byle co, odłożyłeś sen, zaciskałeś szczękę i utrzymywałeś wysoki poziom zaangażowania, bo termin przestał być abstrakcją. Następnego dnia boli kark, uwaga się rwie, a każda prośba brzmi jak zamach na resztkę spokoju. Zwykłe konsekwencje wysiłku wystarczą. „Dopaminowy zjazd” nie jest obowiązkowym dopiskiem do każdego zmęczonego poranka.

Pułapka tworzy się wtedy, gdy sprint staje się podstawową metodą funkcjonowania. W dobrym dniu bierzesz na siebie za dużo, bo wreszcie możesz. Wykorzystujesz całą poprawę, nadrabiasz zaległości i jeszcze dokładasz nowy projekt. Potem dwa dni ledwo obsługujesz podstawy, więc rosną kolejne zaległości. Gdy wraca energia, próbujesz spłacić je jednym zrywem. To nie musi być tajemniczy cykl ADHD. To bardzo ludzki układ „za dużo – za mało regeneracji – przymus nadrabiania”, któremu ADHD potrafi zapewnić wyjątkowo dobre nagłośnienie.

Kiedy jesteś niewyspany, głodny i od godzin przywołujesz uwagę z powrotem, zostaje mniej miejsca na kolejną zmianę planu, krytykę czy wiadomość „możemy porozmawiać?”. Ostatni bodziec bywa drobny. Obciążenie, na które trafia, już nie.